Het behoeft geen betoog dat de thematiek van dit jaarboek sterk geïnspireerd is door de grote rol die religie in wereld van vandaag speelt. Ook al biedt het huidige onderzoeksprogramma van het NIOD hiervoor alle ruimte, tot op heden is er van instituutswege zelf geen onderzoeksproject aangevat waarin de rol van religie in oorlog en conflict in de twintigste eeuw centraal staat. Tot dergelijk onderzoek wil dit jaarboek graag een bescheiden voorzet geven.

De redactie is buitengewoon verheugd drie gastredacteuren bereid gevonden te hebben invulling te geven aan de inhoud van dit jaarboek. De directeur van het NIOD, Hans Blom, nam met enthousiasme de uitnodiging aan het laatste jaar van zijn directeurschap mede in dienst te stellen van de samenstelling van dit 18de jaarboek. Het betreft hier immers een onderwerp dat al jarenlang ook sterk zijn belangstelling heeft. Hij vond de bekende Belgische kerkhistorica Lieve Gevers, die hoogleraar is aan de Katholieke Universiteit van Leuven, bereid zich met hem te buigen over de opzet van het jaarboek. Beide gastredacteuren zochten auteurs aan die uitvoering geven konden aan de sterk internationale benadering die zij kozen. De historicus Paul Luykx van de Katholieke Universiteit van Nijmegen werd benaderd om de inleiding voor dit jaarboek te schrijven. Het is hier de plaats om de drie gastredacteuren, en vooral de laatstgenoemde, die in een laat stadium gevraagd werd tot dit project toe te treden, van harte te danken voor hun inspanningen.

Dit jaarboek bestrijkt niet alleen de gehele twintigste eeuw, maar draagt ook een sterk internationaal karakter, waarbij in het bijzonder aandacht is besteed aan Midden- en Oost-Europa. Van dit laatste getuigen de artikelen van kerkhistorica Emilia Hrabovec, die verbonden is aan de universiteit van Wenen en de Trnava Universiteit van Slowakije, en van een collega van gastredactrice Lieve Gevers aan de Katholieke Universiteit van Leuven, Vilma Narkute. Hrabovec's onderzoek richt zich vooral op de kerkelijke en politieke geschiedenis van Centraal- en Oost-Europa in de laatste twee eeuwen; Narkute mag een expert genoemd worden in de geschiedenis van de Katholieke kerk in Litouwen in de twintigste eeuw. Uiteraard kon de buiten-Europese context niet buiten beschouwing blijven in dit jaarboek en we vinden de Israëlische historicus Stuart A. Cohen, professor in Political Studies aan de Bar-Ilan Universiteit, dan ook zij aan zij met Samuel Yamashita, hoogleraar geschiedenis aan Pomona College (VS), waar hij sinds 1983 Aziatische geschiedenis doceert.

Met de bijdragen over religie en de Eerste en Tweede Wereldoorlog, verloochent het jaarboek zijn afkomst niet. Graag noemen we de twee belangrijke bijdragen van de Franse historica Annette Becker, die internationaal grote faam geniet vanwege haar vernieuwende onderzoek naar religie en de Eerste Wereldoorlog. Daarover leverde ook de Engelsman James F. McMillan, hoogleraar geschiedenis en directeur van het Centre for the Study of the Two World Wars van de Universiteit van Edinburgh, een bijdrage. Een derde bijdrage, die van Ewoud Kieft, Onderzoeker in Opleiding bij het NIOD en de Universiteit Utrecht, mag beschouwd worden als een brug tussen beide oorlogen.

De Tweede Wereldoorlog en zijn erfenis speelt een rol in de bijdrage van de Nederlander Theo Salemink, verbonden aan de Katholieke Theologische Universiteit te Nijmegen en in die van gastredactrice Gevers. Van de hand van de Leidse hoogleraar-emeritus Jan Bank, met wie gastredactrice Lieve Gevers op dit moment een studie schrijft over godsdienst in Europa in en rond de Tweede Wereldoorlog, is ten slotte het foto-essay in dit jaarboek. De redactie dankt alle auteurs hartelijk voor hun bijdragen.

Opnieuw gaat onze dank ten slotte uit naar naar René Kok, de fotoredacteur van de jaarboekenreeks, en naar Dikus Waanders, die het manuscript persklaar maakte.

Inhoudsopgave

- Redactie, Ten geleide  
- Paul Luykx  Inleiding
- Annette Becker, Kerken en religieuze hartstochten tijdens de Eerste Wereldoorlog
- James Mcmillan, Writing the spiritual history of the First World War
- Annette Becker, Messianisme en de erfenis van het geweld

Van 1914 tot de jaren dertig
- Emilia Hrabovec, The Holy See and the Succession States in the aftermath of the First World War
- Ewoud Kieft, Joseph Roth en De Antichrist

Religieus verzet tegen het nationaal-socialisme
- Samuel H. Yamashita, Kamikaze. Religion in the Diaries of Imperial Japanese Army and Navy Special Attack Pilots
- Lieve Gevers, Restauratie, vernieuwing en zuivering. Het katholicisme in de Lage Landen en de politieke nawerking van de Tweede Wereldoorlog
- Vilma Narkute, Religion in Lithuania during the Second World War

Jan Bank, Foto-essay

- Theo Salemink, Katholieke kerk en de moord op de Europese joden. Een lang debat
- Stuart A. Cohen, 'The Lord is a Man of War: the Lord is His Name' (Exodus 15 : 3). The Use of Religious Motifs in Contemporary Orthodox Jewish Perceptions of Military Activities in Israel

 

Plaats van uitgave: 
Zutphen
Uitgever: 
Walburg Pers
Jaar van uitgave: 
2006