De Tweede Wereldoorlog is een fenomeen dat zich blijft manifesteren in boeken, documentaires, conferenties en herdenkingen. In dat opzicht bleek 1995 een absoluut hoogtepunt. Sommigen klaagden zelfs over een 'overmaat' aan herdenkingsactiviteiten en publikaties. Het Zevende jaarboek van bet Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie biedt ook dit jaar weer een gevarieerd en kwalitatief hoog aanbod van artikelen, die naar mening van de redactie de publikatie van dit jaarboek ten volle rechtvaardigen.

Aan de beproefde formule is niet getornd, zij het dat de lezer het dit jaar zal moeten doen zonder het recensie-artikel. Buitengewoon drukke werkzaamheden in het afgelopen herdenkingsjaar verhinderden Dick van Galen Last, bibliothecaris van het RIOD, het altijd zo gewaardeerde recensie-artikel te schrijven.

Nieuw in het jaarboek is de rubriek Vignet, die als prikkelend document de overgang van het eerste deel naar 'de vaste rubrieken' markeert. Vignet biedt een visie met een grimlach, laat zich lezen als column maar heeft tegelijkertijd een meerwaarde omdat het de waan van de dag overstijgt.

De Utrechtse hoogleraar Hans Righart bijt de spits af met 'De oorlog als generatiebezit'. Hij stelt dat de oorlog met alleen als generatiebezit wordt gekoesterd, maar in sommige gevallen zelfs kan uitgroeien tot een generatieconflict.

Volkskrant-recensent en voormalig Riod-medewerker Arnold Heumakers opent het jaarboek met een artikel over een groep studenten rond het blad Citadel en toont aan dat de keus voor het nationalisme kon leiden tot twee onverenigbare eindbestemmingen: verzet of collaboratie.

Riod-onderzoeker Gerard Aalders gunt ons een kijkje in de keuken van de Zuiveringscommissie die zich moest uitspreken over het discutabele gedrag van mr. L. Einthoven gedurende de meidagen van 1940. Einthoven was bij het uitbreken van de oorlog hoofdcommissaris van politie te Rotterdam en de eerste naoorlogse chef van de Binnenlandse Veiligheidsdienst. De commissie vond een disciplinaire maatregel op zijn plaats, maar de verantwoordelijke minister achtte dat middel te zwaar.

In dit jaarboek ook uitgebreid aandacht voor twee opmerkelijke vrouwen. Gesina van der Molen staat centraal in het artikel van de Israëlische historicus Joel Fishman. In een uit 1974 daterend interview vertelt Van der Molen hoe ze tijdens de oorlog trachtte joodse kinderen uit handen van de nazi's te houden.

De politicologe Marianne Braun gaat in op de wederwaardigheden van Josepha Kolkman, die figureert als voorbeeld van het leger naamlozen dat tijdens de Tweede Wereldoorlog in Duitsland werd opgesloten en voor wie de naoorlogse repatriëring een nachtmerrie werd. Ofschoon reeds in mei 1945 bevrijd, zou het nog tot april 1946 duren voor zij weer voet op Nederlandse bodem kon zetten.

'Engelandvaarders', mensen die tijdens de oorlog naar Engeland uitweken om vandaar uit de strijd met de nazi's aan te binden, bereikten Londen over land (via Zwitserland, Spanje of Portugal) of rechtstreeks over zee. Agnes Dessing, politicologe in Amsterdam, toont in haar artikel aan dat slechts 150 van de in totaal ongeveer 1800 Engelandvaarders de route via de Noordzee kozen. Het is waarschijnlijk dat vele honderden mensen tijdens hun poging om het vrije Engeland te bereiken op zee omkwamen.

Marnix Croes gaat in het 'scriptie-artikel' nader in op het optreden van de Duitse politie in bezet Nederland. Hij bestrijdt de opvatting dat de SD en de Sipo monolitische apparaten waren die centraal vanuit Den Haag werden bestuurd en stelt dat de verschillende buitenposten een grote mate van zelfstandigheid ontplooiden en eigen initiatieven aan de dag legden. De Aussenstelle Maastricht is daarvan een goed voorbeeld.

Mevrouw E.E. van Tricht-Keesing kijkt in haar bijdrage terug op de begintijd (1946-1947) van de Indische afdeling van het RIOD. Behalve uit haar herinneringen put ze uit haar dagboeken over die tijd. Dat levert boeiende en vaak ook ontroerende beelden op van een stukje Indië in Nederland. In hoeverre haar tijd bij het instituut ("RIOD schreef je toen niet, laat staan dat je het zei") vormend heeft gewerkt op haar literaire kwaliteiten valt uiteraard niet na te gaan, maar vast staat wel - getuige haar dagboeknotities – dat ze ook reeds vijftig jaar geleden de taal naar haar hand wist te zetten. Elisabeth Keesing verwierf immers na haar vertrek bij het RIOD faam als schrijfster. In 1993 ontving ze de prestigieuze Anna Bijnsprijs.

In een van de vaste rubrieken, De historicus, schildert de Amerikaanse historicus Jacob Boas een polemisch portret van zijn befaamde Engelse collega Martin Gilbert. Gilbert richt zich volgens hem teveel op feiten en analyseert te weinig. In zijn ogen grenst Gilberts Churchill-biografie aan een heiligenleven.

RIOD-medewerkers Mark Pier en Erik Somers komen met een nuttige aanvulling op de in 1994 verschenen Archievengids van de Tweede Wereldoorlog. Anders dan m deze gids beperken de auteurs zich in hun artikel niet tot openbare archiefbewaarplaatsen, maar geven zij aan in welke musea, instellingen en organisaties belangwekkende collecties te vinden zijn.

In het foto-essay vindt u dit jaar indringende beelden uit naoorlogse Nederlandse interneringskampen. Ze zijn gemaakt door Sem Presser, een joodse persfotograaf die tijdens de oorlog met valse papieren door Nederland zwierf. Fotohistoricus Louis Zweers stelde het beeldessay samen en schreef de begeleidende tekst.

Naast het befaamde documentatiecentrum van Simon Wiesenthal herbergt Wenen ook een zusterinstituut van het RIOD: het Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes. Het instituut werd in 1963 opgericht door een aantal wetenschappers en voormalige oorlogsslachtoffers. De directeur, Wolfgang Neugebauer, beschrijft de geschiedenis van zijn instituut en gaat nader in op de faciliteiten die het te bieden heeft.

In de rubriek Onderzoek is de oogst aan scripties te vinden met als onderwerp de Tweede Wereldoorlog of daaraan gerelateerde zaken.

In oktober 1995 nam de directeur van het RIOD, dr. C.M. Schulten, afscheid van het instituut dat hij sinds 1990 leidde. Bij zijn afscheid werd hem onder meer 'Een mol op Soestdijk' en andere studies over bet Koninkrijk in Oorlogstijd (deel 2) aangeboden. Diverse medewerkers schreven op lichtvoetige wijze een historische beschouwing over de Tweede Wereldoorlog. Uit handen van de voorzitter van het bestuur prof. mr. E.J.H. Schrage ontving hij de versierselen behorende bij de rang van Officier in de Orde van Oranje Nassau.

Zijn opvolger ad interim, dr. P.M.H. van Dijk, doet in de Stand van zaken verslag van de ontwikkelingen binnen het instituut. Uit zijn bijdrage blijkt dat het RIOD in het herdenkingsjaar 1995 een onmis(ken)-bare functie heeft vervuld en dat het instituut zich op het gebied van de informatievoorziening aan media, onderzoekers en particulieren een niet weg te denken plaats in de Nederlandse samenleving heeft verworven. De voordracht vanwege het 50-jarig bestaan van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, gehouden door het bestuurslid prof. dr. J.Th.M. Bank in de Rolzaal op het Binnenhof te Den Haag is in dit jaarboek opgenomen.

Ten slotte willen wij onze vertrekkende gastredacteur Guus Meershoek danken voor zijn met aflatende inzet. Mireille Berman neemt zijn plaats in.

Inhoudsopgave

- Arnold Heumakers, Tegenstrijdig nationalisme. Citadel, Algemeen Nationaal Studentenblad, 1938-1941
- Gerard Aalders, Executie in spiegelbeeld. Mr. Louis Einthoven en de 'Rotterdamsche Affaire'
- Joel Fishman, De joodse oorlogswezen. Een interview met Gesina van der Molen, voorzitter van de Commissie Oorlogspleegkinderen
- Agnes Dessing, De Grote Oversteek: Engelandvaart over de Noordzee
- Marianne Eraun, De oorlog in het leven van Josepha Kolkman
- Marnix Croes, Verscherpt verhoord. Mishandelingen door de Duitse politie in Limburg tijdens de bezetting
- Elisabeth E. van Tricht-Keesing, Indische Afdeling 1946-1947

Vignet
- Hans Righart, De oorlog als generatiebezit

Het foto-essay
- Louis Zweers, Sem Presser Fotograaf bij ANEFO in de zomer van 1945

Het archief
- Erik Somers en Mark Pier, Bewaard gebleven. Een aanvullend onderzoek naar archieven van de Tweede Wereldoorlog

De zusterinstituten
- Wolfgang Neugebauer, Het Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes

De historicus
- Jacob Boas, Martin Gilbert. The Historian as Factualist

Onderzoek
- Scripties en werkstukken 1994-1995

Stand van zaken
- P.M.H. van Dijk, Het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie
- Jan Bank, Voordracht vanwege het 50-jarig bestaan van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie

Plaats van uitgave: 
Zutphen
Uitgever: 
Walburg Pers
Jaar van uitgave: 
1996